Wstęp do Dziejów Apostolskich

Nowy Testament

Najstarsza tradycja patrystyczna (por. Ireneusz, Tertulian, Klemens Aleksandryjski, Orygenes, Euzebiusz, Fragment Muratoriego) Łukaszowi przypisuje autorstwo Dziejów Apostolskich. Do tego samego wniosku prowadzi porównanie języka, gramatyki i słownictwa tej księgi z trzecią Ewangelią, którą - jak już wiadomo - napisał Łukasz. Ponadto pewne idee wspólne dla Dziejów Apostolskich i niektórych listów Pawła - np. uniwersalizm zbawienia, usprawiedliwienie przez wiarę, rola Ducha Świętego w życiu chrześcijanina - każą się domyślać, że autor Dziejów musiał należeć do bliskiego otoczenia Pawła. Relacje zaś o chorobach i uleczeniach z Dziejów Apostolskich, zdradzające duże obeznanie z terminologią medyczną, pozwalają utożsamiać autora Dziejów z tym, którego Paweł nazywa "Łukaszem, najmilszym lekarzem" (Kol 4,14).

Właściwości wspólne Dziejom i trzeciej Ewangelii są szczególnie widoczne w tych fragmentach Dziejów, które nie opierają się na żadnych wcześniejszych źródłach, lecz pochodzą wyłącznie od Łukasza.

Jeżeli zaś już wiadomo, że autorem Dziejów jest Łukasz, lekarz z zawodu, wierny towarzysz Pawła, to sprawa określenia daty powstania tego dzieła jest poważnie uproszczona. Świeżość, żywość opowiadania każe przypuszczać, że Łukasz nie zwłóczył zbyt długo z utrwaleniem na piśmie tego, co widział i słyszał podczas podróży misyjnych z Pawłem. Ostatni przedstawiony epizod - aresztowanie Pawła w Rzymie (28,30n) - każe umieścić datę powstania księgi w siódmej dekadzie I w. Brak jakiejkolwiek wzmianki o zburzeniu Jerozolimy i świątyni nie pozwala przesunąć tej daty poza r. 70; co więcej, księga musiała powstać chyba przed r. 67, tj. przed śmiercią Pawła, skoro Łukasz pomija ten fakt całkowitym milczeniem, a nawet chyba przed uwolnieniem Apostoła z pierwszego uwięzienia (r. 63) - bo i o tym nie ma w Dziejach żadnej wzmianki. Księga została więc zredagowana być może w latach 62-63, a miejscem jej napisania był najprawdopodobniej Rzym.

Jej tytuł - Dzieje Apostolskie - częściowo tylko odpowiada treści. O całym kolegium apostolskim - pomniejszonym o Judasza, lecz zaraz uzupełnionym w swej liczbie przez Macieja - mowa tylko w pierwszych rozdziałach. Księga przedstawia działalność głównie dwu apostołow, tj. Piotra i Pawła, opisuje względnie szczegółowo dzieje gminy jerozolimskiej, ukazując nie tylko jej piękny rozkwit, lecz także rozliczne trudności. Relacje o podróżach misyjnych Pawła są w gruncie rzeczy barwnym opisem procesu przenikania chrześcijaństwa z terytorium Palestyny do środowisk pogańskich Azji Mniejszej, Grecji i Rzymu.

Do swego opisu wydarzeń autor Dziejów czerpał materiał od naocznych świadków, których znał osobiście. Niektóre fakty referuje na podstawie własnych obserwacji. Dotyczy to zwłaszcza losów św. Pawła, którego był uczniem i towarzyszem. Dyskretnie zaznacza swój udział w jego pracach i podróżach, posługując się w opowiadaniu pierwszą osobą liczby mnogiej ("my"). Korzystał też z dokumentów pisanych (np. dekret "soboru jerozolimskiego") i prawdopodobnie z własnego dziennika podróży.

Autor zamierzał przedstawić dzieje pierwotnego Kościoła, umacniającego się coraz bardziej i rozszerzającego swoją działalność daleko poza granice Palestyny. Tym samym pokazywał również, w jaki to sposób urzeczywistniali apostołowie nakaz misyjny Jezusa. Być może, iż na charakter księgi wpłynęły również konkretne problemy niejakiego Teofila, któremu Łukasz dedykował całe dzieło, oraz chęć ukazania zgodnego współdziałania Piotra i Pawła w dziele głoszenia Dobrej Nowiny.

Jednym z rysów znamiennych tej historii początków chrześcijaństwa są tzw. summaria, czyli syntetyczne, powtarzające się co pewien czas oceny dziejów Kościoła. Niektóre z nich zdają się być pochodzenia wyłącznie Łukaszowego (np. 4,32-35), inne oparte są raczej na pewnej wcześniejszej dokumentacji (np. 2,42-47).

Wiele miejsca w Dziejach zajmują mowy, uważane zresztą za najbardziej udane fragmenty całej księgi. Każdej większej fazie historycznej odpowiada jedna mowa, każda z mów podaje sens wydarzeń, które autor przedstawił w kontekście bezpośrednim, poprzedzającym. We wszystkich można dostrzec ślady stylu Łukasza, przedstawiającego na swój sposób dane przekazu niewątpliwie znacznie wcześniejszego, o kolorycie niekiedy zdecydowanie np. semickim (mowa Szczepana).

Mimo dość fragmentarycznego charakteru Dzieje Apostolskie stanowią bardzo cenne źródło do poznania, i to względnie dokładnego, początków chrześcijaństwa. Rzetelność przekazanych przez Łukasza danych geograficznych, prawno-socjalnych i administracyjnych potwierdzana jest coraz częściej przez wyniki badań archeologicznych.

Przechowały się dwie odmiany tekstu Dziejów Apostolskich: tekst wschodni - kanoniczny - utrwalony między innymi w kodeksach: watykańskim, aleksandryjskim i synaickim, oraz tzw. zachodni, znajdujący się w kodeksie Bezy, znacznie obszerniejszy i zawierający wiele interesujących szczegółów.

ŻYCIE I DZIAŁALNOŚĆ ŚWIĘTEGO PAWŁA

Szaweł - takie bowiem było pierwotne imię przyszłego Apostoła Narodów - urodził się w Tarsie, w Cylicji (Dz 9,11; 21,39; 22,3) ok. r. 10 po narodzeniu Chrystusa. Imiona rodziców Szawła nie są znane, wiadomo jednak, że pochodził z rodziny żydowskiej, legitymującej się przynależnością do pokolenia Beniamina (Rz 11,1; Flp 3,5). Ojciec Szawła był również obywatelem rzymskim, nie wiadomo jednak, kiedy i w jaki sposób przodkowie Szawła zdobyli to obywatelstwo (Dz 16, 37n; 22, 25-28; 23, 27).

Pierwsze wykształcenie zdobywał młody Szaweł w Jerozolimie, u stóp Gamaliela (Dz 22, 3; 26, 4n; Ga 1,14; Flp 3, 5), jednego z najgłośniejszych ówczesnych rabinów. Przez długi czas, od wczesnej młodości poczynając, był bezwzględnym prześladowcą chrześcijan, o czym sam wspomina (Ga 1,13; Flp 3,6; 1 Tm 1,13). Potwierdzają to także Dzieje Apostolskie, w których Szaweł występuje po raz pierwszy w związku z męczeństwem Szczepana, i to nie tylko jako bierny świadek tej śmierci (Dz 7,58; 22,20; 26,10). Podczas jednej z takich prześladowczych akcji, ok. r. 36, miał miejsce wypadek, który stał się punktem zwrotnym w życiu Szawła: zmartwychwstały Chrystus, ukazując się Szawłowi pod Damaszkiem, kazał temu prześladowcy przyjąć chrzest, po czym miał on stać się narzędziem wybranym Chrystusa - wielkim apostołem pogan (Dz 9,3-16; Ga 1,12.15n; Ef 3,8). Po krótkim pobycie na Pustyni Arabskiej Szaweł rozpoczyna głoszenie Ewangelii w Damaszku (Ga 1,17; Dz 9,20), następnie przybywa wspólnie z Barnabą do Jerozolimy, by nawiązać kontakt z niektórymi spośród Dwunastu, a zwłaszcza z Piotrem (Ga 1,18; Dz 9,26-29). Około r. 39 udaje się do rodzinnego Tarsu (Ga 1,21; Dz 9,30), po czym pozostaje przez jakiś czas z Barnabą w Antiochii (Dz 11,25n), przygotowując się równocześnie do pierwszej wyprawy misyjnej.

Pierwsza podróż misyjna przypada na lata 45-49 i obejmuje, prócz Cypru, środkową część dzisiejszej Azji Mniejszej, tj. Pamfilię, Pizydię i Likaonię. Towarzyszą Szawłowi Barnaba i Jan Marek. Ten ostatni, z niewiadomych powodów, odłącza się w Pamfilii i wraca do Antiochii. To właśnie w czasie tej podróży - dokładnie w Pafos na Cyprze - nawrócił Szaweł, mimo sprzeciwów czarownika Elimasa, prokonsula Pawła Sergiusza i od tego momentu sam występuje w Dziejach Apostolskich już nie jako Szaweł, ale jako Paweł. Jego działalność apostolska spotykała się z przychylnością ze strony pogan, a z niechęcią ze strony Żydów.

Po powrocie z pierwszej wyprawy misyjnej, dokładnie w 14 lat od chwili swego nawrócenia, a więc ok. r. 49, udał się Paweł w towarzystwie Barnaby do Jerozolimy na tzw. sobór apostolski (Ga 2,1), w którego wyniku Prawo Mojżeszowe - wyjąwszy kilka szczególnych przypadkow (klauzule Jakuba) - miało już nie obowiązywać chrześcijan nawróconych z pogaństwa (Dz I5; Ga 2,3-6).

Na lata 50-52 przypada druga podróż misyjna, sięgająca daleko poza granice dzisiejszej Azji Mniejszej. Towarzyszy Pawłowi tym razem z początku tylko Sylas, potem Tymoteusz (Dz 16,1-3) i być może od Troady - Łukasz (17,20).

Trzecia podróż misyjna trwała najdłużej (53-58) i obejmowała obszar mniej więcej taki, jak druga wyprawa. Miejscem dłuższego postoju w tej podróży był Efez.

Po powrocie z trzeciej podróży i po zawiezieniu do Jerozolimy darów dla ubogich tamtejszego Kościoła (Dz 21,1-26), wiosną ok. r. 58, Paweł zostaje aresztowany (1,27-36). Po krótkim przesłuchaniu przez arcykapłana Ananiasza i Sanhedryn (22,1 23,11 ) zostaje przewieziony do Cezarei i przez namiestnika Feliksa wtrącony do tamtejszego więzienia (23,23-35), w którym przebywa około dwu lat (58—60). W roku 60, jako obywatel rzymski, domaga się od namiestnika Festusa, by jego sprawa była rozpatrywana przed cezarem. Uzyskawszy na to zgodę (25, 1-12), jesienią, po wzburzonym o tej porze Morzu Śródziemnym (27, 9-38), udaje się do Rzymu (27,1 28,16). Pozostając prawie trzy lata (61-63) w więzieniu rzymskim, Paweł korzysta jednak ze względnej swobody, dzięki czemu prowadzi dość ożywioną działalność apostolską (28,30n). W r. 63, po procesie uniewinniającym, wychodzi z więzienia i udaje się (do Hiszpanii?, a potem) do Efezu (1 Tm 1,3), odwiedza Kretę (Tt 1,5), po czym bawi przez jakiś czas w Macedonii. Około r. 67 przebywa znów w więzieniu rzymskim i prawdopodobnie jeszcze w tym roku zostaje w Rzymie ścięty.